22-May-2012

Tenże sam Ptolemeusz w dziele Geografia wymienia inne plemię Souobenoi, zamieszkujące nad Wołgą (Rha), które wg odmiennej hipotezy jest utożsamiane ze Słowianami.

Kilka spokrewnionych rodzin tworzyło ród, wspólnotę opartą na związkach krwi. Ziemię uprawiano przez kilka lat, a po jej wyjałowieniu się przenoszono siedzibę o kilka lub kilkanaście kilometrów. Na nowym miejscu wypalano las i użyźniano popiołem ugory.

Wśród rozmaitych szczegółowych koncepcji, pomijając te, które nie mają żadnego oparcia w danych naukowych, wymienić można tytułem przykładu następujące proponowane ostatnio lokalizacje "prakolebki" Słowian:

Po rozbiciu przez Hunów w r. 375 państwa Gotów, zajmującego rozległe tereny od stoków karpackich i dolnego Dunaju na zachodzie aż po Dniepr na wschodzie, powstała możliwość przesunięcia się protosłowiańskich grup z obszaru dorzecza środkowego i górnego Dniepru na znacznie bardziej atrakcyjne (zarówno ze względu na dogodne warunki do uprawiania rolnictwa, jak i ze względu na bliskość Cesarstwa Bizantyjskiego) tereny dzisiejszej zachodniej Ukrainy i Mołdawii. Osadnictwo słowiańskie w tym okresie (schyłek V - początek VI w.) mogło sięgać na tereny dzisiejszej Polski do linii górnej Wisły, jak wynika z przekazu Jordanesa, jak również z wymowy źródeł archeologicznych.

Południową część Austriackiego kraju związkowego Karyntia zamieszkają również autochtoniczni Słoweńcy karynccy będący potomkami Karantan twórców jednego z pierwszych słowiańskich organizmów państwowych – Karantani.

Zobacz też

Bibliografia

  1. Artur Błażejewski: Starożytni Słowianie. Wrocław: Ossolineum, 2007. 
  2. Wilhelm Bogusławski: Dzieje Słowiańszczyzny Północno-Zachodniej. Poznań: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, 2005. ISBN 83-70-63452-4. 
  3. Władysław Duczko: Ruś Wikingów. Warszawa: Trio, 2007. 
  4. Paweł Jasienica: Słowiański rodowód. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2008. 
  5. Piotr Kaczanowski, Michał Parczewski: Archeologia o początkach Słowian. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2006. 
  6. Jerzy Kłoczowski: Młodsza Europa. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2003. 
  7. Jerzy Krasuski: Europa między Rosją i światem Islamu. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2005. 
  8. Tadeusz Linkner: Słowiańskie bogi i demony. Z rękopisu Bronisława Trentowskiego. Marpress, 2007, s. 158. ISBN 978-83-7528-005-0. 
  9. Zdzisław Skrok: Słowiańska moc, czyli o niezwykłym wkroczeniu naszych przodków na europejską arenę. Iskry, 2006. ISBN 83-244-0008-7. 
  10. Kacper Śledzińki: Wojowie i grody. Słowiańskie Barbaricum. Libron, 2008, s. 240. ISBN 978-83-7396-670-3. 
  11. Jerzy Strzelczyk: Mity, podania i wierzenia dawnych słowian. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 2007. 
  12. Jerzy Strzelczyk: Słowianie i Germanie w Niemczech środkowych we wczesnym średniowieczu. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, 1976. 

Życie i władza

Najstarszy znany ustrój panujący wśród Słowian to demokracja wojenna. Ludność zajmowała się hodowlą bydła i uprawą ziemi, głównie prosa i beru. Budowała osady wzdłuż rzek. Podstawową formą budynku mieszkalnego była niewielka ziemianka o planie kwadratu, z dużym piecem kamiennym lub glinianym. Chaty rozmieszczone były w jednym lub kilku rzędach wzdłuż rzeki. Kultura materialna wczesnych Słowian jest uboga w wyroby metalowe: licznie natomiast występują proste, niezdobione naczynia gliniane, wykonywane bez użycia koła garncarskiego. Słowianie przejawiali jednak łatwość w przyswajaniu sobie obcych wzorów - na terenach, gdzie kontaktowali się z Cesarstwem Bizantyjskim czy z Awarami, występują liczne ozdoby o formach zaczerpniętych z tych kultur. Nad Dunajem Słowianie zapoznali się też z takimi wynalazkami, jak np. koło garncarskie.

.

Również niedawno przeprowadzane badania genetyczne, stanowiące ciekawostkę genetyczną przedstawiają dowody na pokrewieństwo między Polakami a Węgrami. Zarówno Polacy jak i Węgrzy (również Serbołużyczanie) mają najwyższą częstotliwość genetycznego znacznika R1a1 w Europie, który waha się i wynosi od 5 do 60%. Obydwa narody mają również zgodnie z tymi badaniami ten sam znacznik chromosomu Y, będący wskazówką mówiącą, że pochodzi od tego samego ojca i powstał ok. 10 000 lat temu[].

Mniej więcej do połowy XIX wieku za Słowian uważano również Wołochów i Mołdawian (zobacz: Alexandru Cihac).

Oprócz sporu w sprawie chronologii przemian językowych, trwa spór o położenie pierwotnych siedzib Słowian. W tej kwestii wyróżnić można dwa generalne stanowiska:

Źródła pisane dotyczące pochodzenia Słowian

O historii etnosu słowiańskiego można dowiedzieć się ze źródeł pisemnych, genetycznych, paleoantropologicznych, legendarnych, etnograficznych, lingwistycznych i archeologicznych.

W VI wieku Słowianie połabscy należący do grupy plemion lechickich zasiedlali również tereny wschodnich Niemiec w trzech związkach plemiennych Obodrzytów, Wieletów oraz Serbołużyczan. Obecnie szczątkowo zachowała się tylko na Łużycach słowiańska populacja Serbów łużyckich, która stanowi obecnie mniejszość etniczną na terenach zasiedlonych wcześniej przez Słowian połabskich.

Znacznie później, bo w połowie VI w. n.e. Słowian opisał w swoim dziele "Opus magnum" (pol."Historia wojen") największy historyk bizantyński - Prokopiusz z Cezarei. Użył on terminów Sklaboi (Σκλάβοι), Σκλαβηνοί Sklabēnoi, Σκλαυηνοί Sklauenoi, Σθλαβηνοί Sthlauenoi, oraz Σκλαβῖνοι Sklabinoi. Także gocki historyk Jordanes w dziele "Getica" stwierdził, że Słowianie niegdyś zwani byli Wenetami, a po łacinie użył dla określenia ich nazwy nazwy Sclaveni. Na tej podstawie wielu uczonych, już od XIX w. utożsamiało Wenedów/Wenetów ze Słowianami i to utożsamienie stało się podstawowym argumentem dla teorii autochtonicznej.

Na ziemiach polskich początkowo podstawową komórką społeczną była rodzina wraz z krewnymi. Grupa rodzin z danego terytorium tworzyła małą społeczność zwaną opolem. Opola z poszczególnych terenów (zazwyczaj oddzielonych od siebie barierami naturalnymi jak rzeki, góry czy bory) tworzyły plemiona (np. Polanie, Wiślanie, Bobrzanie, Goplanie itp.). Na co dzień opolem zarządzał wiec plemienny, który w razie zagrożenia wybierał dowódcę (księcia lub wojewodę). Z czasem jednak tymczasowi wodzowie chcieli utrzymać władzę nad coraz liczniejszymi wspólnotami. Właśnie ich ambicje przyczyniły się do jednoczenia całych plemion we wspólnoty.

Do elity plemiennej należała starszyzna plemienna, wybierana z najbogatszych rodów (żupani i władykowie) oraz wojownicy posiadający konie. Pośród nich, na ogólnym zgromadzeniu zwanym wiecem, wybierano dowódców wojskowych (wojewodów, czelników i kneziów). W czasie wędrówki na zachód i ciągłych wojen właśnie dowódcom wojskowym udało się utrzymać faktyczną władzę polityczną i przekazać ją nawet własnym synom, mimo że większość spraw plemiennych załatwiano nadal podczas ogólnego zgromadzenia (wiecu).

  • grupy plemienne sarmackich koczowników (może plemiona Antów, Serbów i Chorwatów) sprawowały zwierzchnictwo (np. poprzez ochronę przed innymi koczownikami, pobierając za to trybut), dołączyły do Słowian (będących rolnikami, piechotą), w wyniku czego powstała kultura mieszana przypominająca stosunki między Fulbe a Hausa w Afryce. Język prasłowiański miałby być wg nich skreolizowaną formą.
  • brak (rozpoznanych) Słowian przed 400 r n.e. oznacza, że byli oni wtedy jedną z grup bałtyckich, zapewne skrajnie południową; dorzecze Dniepru w starożytności było zamieszkane przez zróżnicowane grupy mówiące językami bałtyckimi, ich południowa peryferia została ok. 300-400 zmieszana z Sarmatami i uformowała się w nowy ekspansywny etnos znany jako Słowianie.

Badania genetyczne a Słowianie

Na wstępie należy nadmienić, że pojęcie Słowian jest z natury lingwistyczne, a badania genetyczne oznaczają biologiczne pokrewieństwo. Oznacza to na przykład, że narody angielsko- i hiszpańsko-języczne Ameryki nie pochodzą bynajmniej genetycznie z tych krajów. Języki słowiańskie mogły być narzucane plemionom etnicznie obcym. Nie zmienia to faktu, że obraz genetyczny przedstawia kierunki ekspansji.

Najstarsze źródła pisane wymieniające ludy, które ewentualnie mogą być utożsamiane ze Słowianami, pochodzą z I w. n.e. i są dziełem starożytnych historyków i geografów greckich i rzymskich. Wspominają oni mianowicie o ludzie Wenedów (Venedi) lub Wenetów (Venethi), zamieszkującym m.in. tereny identyfikowane z obszarem dzisiejszej Polski. Tacyt w dziele Germania wymienia Wenetów wśród mieszkańców wschodniej Europy (na wschód od Wisły), Pliniusz Starszy w dziele Historia naturalna wymienia Wenedów jako zamieszkujących tereny pomiędzy Bałtykiem a Morzem Czarnym. W II w. Ptolemeusz z Aleksandrii w dziele Geographia wymienia Wenedów jako zamieszkujących Sarmację, w pobliżu Zatoki Wendyjskiej (utożsamianej z Zatoką Gdańską) i na wschód od rzeki Wistuli (Wisły). Wysunięto przypuszczenie, że Wenedów można identyfikować po części z twórcami archeologicznej kultury przeworskiej.

Słowianie zamieszkiwali także między VII a X wiekiem tereny Górnej Frankonii (okolice Bambergu), której tereny były określane jako ...ut in terra sclavorum, qui sedent inter Moinum et Radentiam fluvios, qui vocantur Moinvinidi et Radanzvinidi ... i północno wschodniej Bawarii i Górnego Palatynatu. Punkty celne pomiędzy terenami Franków i Słowian znajdowały się w Hallstadt, Forchheim, Premberg koło Burglengenfeld i Regensburgu. Granica zamieszkania Słowian opierała się o utworzony w roku 805 przez Karola Wielkiego Limes Sorabicus, a później Limes Saxoniae.

Kolejny etap migracji Słowian na południe stał się możliwy po rozbiciu kaganatu huńskiego w roku 454. Wówczas Słowianie przesunęli się na północny brzeg dolnego Dunaju, czyli na granicę Cesarstwa. W latach 518-527 Antowie najechali Bizancjum, potem ich nazwa znika z zapisów historycznych. W latach 549-550 Sklawinowie spustoszyli prawie cały Półwysep Bałkański. W 551 rozbili pod Adrianopolem armię Justyniana I.

  • Według m.in. Zbigniewa Gołąba podobnie jak greckie ἒθνος/ethnos wywodzi się od przedhistorycznego *su̯edhnos, natomiast to od PIE przymiotnika *su̯edho "własny (pierwotnie "czyjś powinowaty") tak Svoběne → Sloběne "Słowianie" i Suēbi m.in. Szwabowie od *su̯ebho "powinowaty". Oba PIE przymiotniki *su̯edho i *su̯ebho utworzone są od tego samego podstawowego PIE rdzennego morfemu *s(u̯)e- "poza, obok" (w żadnym wypadku od należącego do zgodności irańsko~słowiańskich psł. słowa: slovo, dop. slovese, poświadczonego we wszystkich językach słowiańskich, mającego dokładny znaczeniowy odpowiednik tylko w awestyjskim sravah-, podczas gdy w innych językach PIE *k'leu̯os, zachowało pierwotne znaczenie "sława", np. staroindyjskie śrávas-/श्रवस्, greckie κλέος/kleos). Językoznawca, profesor Wiesław Boryś z Instytutu Slawistyki PAN wywodzi prasłowiańskie i ogólnosłowiańskie *svoboda/*sloboda (słoweńskie slobost, czakawskie dialektalne slobo/slobost, scs svobьstvo, białoruskie свабода [svaboda], bułgarskie свобода [svoboda], chorwackie sloboda, czeskie svoboda, macedońskie слободата/слобода [slobodata/sloboda], rosyjskie свобода [svoboda], serbskie слобода [sloboda], słowackie sloboda, ukraińskie свобода [svoboda], górnołużyckie swoboda, polskie swoboda i staropolskie słoboda, świeboda) od psł. svobъ (← *su̯o-bho ← *su̯os "własny") w znaczeniu "należący do swego plemienia, mieszkający na własnej ziemi, będący u siebie". Pierwotne *svoba → *sloba (z dysymilacją spółgłosek wargowych v - b > l - b, podobnie svoboda > sloboda; dysymilacja musiała zajść dość wcześnie, gdyż jej warunkiem była bilabialna wymowa v). Wg Wiesława Borysia *Svoba można uznać za prastary derywat odprzymiotnikowy, abstractum z sufiksem -ā, pod względem budowy zbliżonym do "wiara" (psł. *věra). *Svoba oznaczało "stan znajdującego się w swoim plemieniu, na swojej ziemi, wśród swoich, bycie swobodnym" stąd znaczenie "swoboda (robienia czegoś), wolność".
  • Badacze Johann Peisker i Henryk Łowmiański określali pochodzenie nazwy Słowian od “slovy” - czyli błota. Tłumaczyli to upodobaniem naszych przodków do wilgotnych terenów. Z tą teorią wiąże się podobna, za którą optowali m.in. Jan Michał Rozwadowski, czy Milan Budimir, iż etnonim ten pochodził od konkretnego hydronimu o tej nazwie tj. Sława i Słowa pochodzącego od psł. rdzenia *slov-||*slav- polegającego na pie. *kʼleu-||kʼlou-||kʼlōu- "płynąć, skrapiać (czyścić)", znanym m.in z wyrazów gr. Κλύμενος, Κλυτόπωλος, Κλύζω, łac. cluěre "czyścić", cloāca, lit. šlúoju, šlaviaũ, šlavinéti "zamiatać", który na gruncie słowiańskim zachował się prawdopodobnie w sch. sláviti "rozcieńczać wino wodą", osláviti (o wiośnie) "złagodzić pogodę", slavak "woda z octem", slovina, slovińak, slavina "rodzaj winogron". Hydronimy z tym rdzeniem zachowały się: 1) Sława, dziś Wełnianka lewy dopływ Wełny 2) Sławica, dziś Goślinka, prawy dopływ Warty 3) Sława, dziś Sławka, prawy dopływ Oporu, 4) Sławica , rzeczka w powiecie duchnowskim dawnej guberni smoleńskiej 5) Sławka lub Sławska Struga, obecnie Szkotówka 6) Sławiec, prawy dopływ Mihodry wpadającej do Seretu na Bukowinie 7) Sławuta prawy dopływ Uży prawego dopływu Prypeci 8) Sławut, Sławuta, Sławutycia, epitety Dniepru w poezji ludowej 9) Sławoczna prawy dopływ Prypeci 10) Słowna albo Leszczanka, prawy dopływ Plisy 11) Słowna albo Słonówka prawy dopływ Styru na pograniczu Podola i Wołynia 12) Słoważ dawniej Wołosti lewy dopływ Dniepru 13) Niesłowka prawy dopływ Lemny dopływu Słoważy 14) Sławie (1286 r. Slawe, niem. Schlage) 15) Sławie albo Sława (1312 r., niem. Schlawe), jezioro i miasto na Śląsku 16) Sławice (1249 r.) jezioro, dziś nieznane koło Sulęcina na Śląsku 17) Słowie (1267 r. Sloue) osada i 4 jeziora w okolicy Goldbergu w Meklemburgii 18) Słowin (1262 r. Slouin) błoto i osada, później Alt-(Sławsko) i Neu-Schlawin (Słowinko) koło miasta Sławna=Schlawe 19) Slovac góra w Serbii 20) Slovin dwie góry na wschód od Głomacza w Bośni 21) Slavin potok, góra i wieś w okręgu wysockim w Bośni 22) Slavnica odnoga Morača wpadająca do jeziora Skadarskiego 23) Preslava miejscowość i rzeka Preslavica koło Prisztiny 24) Slavič odnoga czeskiej Morawy na Śląsku itd.
  • Według dawnej etymologii ludowej określenie Słowianie jest słowem pochodzenia rdzennie słowiańskiego i wzięło się od “słowa”. Słowianie - byliby to zatem ludzie "znający słowa", potrafiący mówić, w odróżnieniu od innych ludów, z którymi Słowianie się zetknęli, a którzy posługiwali się niezrozumiałym dla nich językiem (por. Niemcy - "niemi, ludzie, którzy nie mówią (zrozumiałym językiem)"). Potwierdza to tezę, że ukształtowanie się etnicznej świadomości i samookreślenie Słowian nastąpiło w momencie zetknięcia się ich z innymi ludami. Przeciwko tej teorii świadczy to, iż poza nielicznymi historykami nie znajduje ona poparcia u językoznawców, czy też polihistorów jak np. Henryk Łowmiański z lingwistyki szeroko korzystających.
  • Wywód od "słowa" zdecydowanie odrzucił Aleksander Brückner twierdząc, że źródłem są gr. sklavenoi i łac. sclavus, przy czym nazwą tą obejmowano tylko te plemiona słowiańskie, które graniczyły z ziemiami cesarstwa rzymskiego, co później objęło całą Słowiańszczyznę. Wtórnie nazwa ta (ze względu na dużą liczbę słowiańskich brańców w Rzymie) została utożsamiona ze słowem "niewolnik". Teorii tej przeczy fakt, że Słowianie pojawili się na kartach historii w momencie, kiedy łacina klasyczna zniknęła z użycia, a łacina średniowieczna, która była w użyciu słowem "Slavus" określała pańszczyźnianego chłopa. "Z punktu widzenia łaciny wyraz Sclavēnī jest derywatem, jego rdzeń nie ma jednak łacińskiej etymologii. Łaciński wyraz podstawowy sclavus znaczy ‘niewolnik, jeniec wojenny’, derywat sclavēnus oznacza ‘pochodzący z rodu niewolników’. W klasycznej łacinie wyrazy te nie występują, a określeniem niewolnika jest servus." Inna wątpliwość ma związek z pierwszym historycznie pewnym określeniem Słowian. Sklabonei (j. grecki) w odmianie zmienia się na Sklawon- Pierwotnie podobieństwo do słowa "Niewolnik" (gr. Slávoi) istniało w formie odmienionej, poprzez procesy lingwistyczne rozpowszechniło się "W" zamiast "B" a z tego prosta droga do upodobniania nazwy Słowian do Niewolnika.
  • Kolejna teoria mówi o obcej etymologii tego wyrazu, prawdopodobnie celtyckiego lub germańskiego pochodzenia. W tej kwestii nie ma jednak jednoznacznego wyjaśnienia.

Hipotezy dotyczące pochodzenia Słowian

Od roku 1745, kiedy Johann Christoph Jordan opublikował w Wiedniu książkę De originibus slavicis, trwają ożywione dyskusje na temat tego, gdzie znajdowała się tzw. prakolebka Słowian i kiedy nastąpiła emigracja ludów słowiańskich z tej prakolebki. Języki słowiańskie należą do grupy satem, co oznacza że są to najpóźniej wydzielone języki z grupy indoeuropejskiej.

  • koncepcję autochtoniczną, która głosi, że przed etapem swoich wędrówek Słowianie zamieszkiwali tereny środkowej Europy, w szczególności obszar dzisiejszej Polski, pomiędzy Odrą i Bugiem;
  • koncepcję allochtoniczną, która głosi, że przed etapem swoich wędrówek Słowianie zamieszkiwali obszar położony poza środkową Europą; zwykle wskazuje się na Europę Wschodnią jako na miejsce położenia ich pierwotnych siedzib.

Dyskusja na temat koncepcji autochtonicznej i allochtonicznej była w ciągu ostatnich 250 lat utrudniona wskutek częstego uwikłania w politykę i ideologię. Dla przykładu, kwestia autochtoniczności Słowian na terenie Polski miała istotne znaczenie dla Polaków w dobie zaborów; w okresie rodzenia się narodowego socjalizmu w Niemczech i w czasach hitlerowskich archeolodzy niemieccy często podkreślali dowody potwierdzające allochtoniczną koncepcję, zaś po II wojnie światowej polscy badacze ponownie często podkreślali dowody archeologiczne świadczące o autochtonizmie Słowian i prasłowiańskim charakterze tzw. Ziem Odzyskanych. Dyskusja ta do dnia dzisiejszego nie jest wolna od emocji.

Tereny zasiedlenia słowiańskiego

Obecnie Słowianie zasiedlają środkową, południową i wschodnią Europę. Stanowią większość populacji w krajach takich jak Czechy, Słowacja, Polska, Białoruś, Bułgaria, Chorwacja, Czarnogóra, Macedonia, Rosja, Serbia, Bośnia i Hercegowina, Ukraina oraz Słowenia. Oprócz tego Słowianie stanowią znaczny odsetek populacji w takich krajach niesłowiańskich jak Turkmenistan (ok. 7%), Kirgistan (ok. 8%), Uzbekistan (ok. 9%), Litwa (ok. 15%), Mołdawia (bez Naddniestrza, ok. 16%), Kazachstan (ok. 26%), Estonia (ok. 29%), Łotwa (ok. 36%) oraz regionach o nieuregulowanym statusie międzynarodowym: Abchazja (ok. 11%), Naddniestrze (ok. 62%).

W V i VI wieku mieszkańcy ziem polskich wyruszyli na południe zajmując Kotlinę Czeską, Morawy, Panonię, dzisiejszą Austrię, Karyntię, Słowenię, Chorwację i Dalmację oraz na zachód zajmując Połabie. Jednocześnie wschodni odłam Słowian z terenów stepowych nad Dniestrem i Dnieprem wyruszył na Bałkany.

Grupy językowe Słowian

Wszystkie języki słowiańskie mają wiele wspólnych cech oraz podobnie brzmiących słów i konstrukcji językowych. Językoznawcy uważają, że w przeszłości wszystkie dawne grupy Słowian miały wspólny prajęzyk tzw. język prasłowiański należący do rodziny języków indoeuropejskich, z którego później wykształciły się poszczególne języki słowiańskie. Za koniec istnienia wspólnego języka prasłowiańskiego uznaje się przełom V i VI wieku n.e. czyli początkowy okres tworzenia się państwowości plemion słowiańskich. Podział na osobne państwa oraz znaczne rozprzestrzenienie terytorialne Słowian spowodowało dalsze różnicowanie się mowy i wyodrębnienie języków narodowych w trzech grupach spowinowaconych ze sobą grup językowych:

Podział Słowian

Do Słowian, obok ponad 140 pomniejszych grup, zalicza się:

Za panowania Mieszka I, kiedy Polanie przyjęli chrzest zbiorowo, miało miejsce wiele buntów przeciw nowej wierze. Miały one swój największy wydźwięk w powstaniu za Mieszka II, lecz nawet wcześniej kapłani starej wiary obmywali wiernych ze chrztu w dawnych świętych miejscach, chcąc utrzymać jak najliczniejszą grupę zwolenników wśród niższych warstw społecznych.

Pierwsze państwa słowiańskie

Słowianie na ziemiach polskich

Ruski kronikarz Nestor z Kijowa dał jedno z wczesnych świadectw obecności Słowian na terenie obecnej Polski w kronice napisanej ok. 1113 Powieść minionych lat. Wszystkich Słowian zachodnich mieszkających zarówno w rejonie Warty (Polanie), dolnej Odry (Lutycy), jak i środkowej Wisły (Mazowszanie i dolnej Wisły (Pomorzanie) wywodził od ludu Lachów (Lechitów.), staroruskie Лѧх (Lęch/Ljach/Lach) (1115) Nazwa "Lachy" jeszcze do dnia dzisiejszego zachowała się w językach wschodnich Słowian - Ukraińców, Białorusinów i Rosjan, którzy czasem potocznie nazywają tak Polaków.

Gdy bowiem Wołosi naszli na Słowian naddunajskich i osiadłszy pośród nich ciemiężyli ich, to Słowianie ci przyszedłszy, siedli nad Wisłą i przezwali się Lachami, a od tych Lachów przezwali się jedni Polanami, drudzy Lachowie Lutyczami, inni Mazowszanami, inni - Pomorzanami. - Nestor z Kijowa - Powieść minionych lat kronika napisana ok. 1113

Słowianie

Słowianie – ogół ludności posługującej się językami słowiańskimi o wspólnych źródłach kulturowych, pochodzeniu, podobnych zwyczajach, obrzędach i wierzeniach. Stanowią najliczniejszą indoeuropejską grupę ludnościową w Europie. Zamieszkująca wschodnią, środkową oraz południową część tego kontynentu a także północną część Azji.

Na terenach Polski mieszkało wiele plemion słowiańskich, z których największe to Wiślanie (nad górną Wisłą), Polanie (nad Wartą), liczne plemiona śląskie, plemiona pomorskie, Mazowszanie (nad środkową Wisłą), Goplanie (na Kujawach), czy Lędzianie (nad Sanem i Wieprzem). Wiele z nich zapewne zaczęło się jednoczyć, lecz największy sukces odnieśli Polanie. Pierwszym udokumentowanym władcą państwa Polan był Mieszko I. Zgodnie z przekazem Galla Anonima przed Mieszkiem państwem Polan rządził "król" Popiel, a po nim kolejni potomkowie Piasta: Siemowit, Lestek i Siemomysł.

Pochodzenie nazwy "Słowianie"

W VI wieku naszej ery Prokopiusz z Cezarei opisał Słowian w swoim dziele "Opus magnum" (pol."Historia wojen") jako Sklaboi (Σκλάβοι), Σκλαβηνοί Sklabēnoi, Σκλαυηνοί Sklauenoi, Σθλαβηνοί Sthlauenoi, oraz Σκλαβῖνοι Sklabinoi. Jordanes po łacinie użył dla określenia Słowian nazwy Sclaveni. Istnieje kilka teorii próbujących wyjaśnić pochodzenie nazwy Słowianie:

  • 63% Serbowie Łużyccy - Łużyce, Niemcy
  • 56,4%-60% Polacy - Polska.
  • 44%-54% Ukraińcy - Ukraina
  • 50% Rosjanie - Rosja}}.

Za najstarszą kolebkę jednoznacznie identyfikowanych przodków Słowian należy przyjąć południową Europę, gdzie do 10 tys. lat temu prowadzą wyniki badań genetycznej genealogii wyznaczane przez haplogrupę R1a1 chromosomu Y. Warto nadmienić że są to nowe dane z XXI wieku, kompletnie nieznane wcześniejszym historykom, którzy mogli się tylko domyślać[]. Falsyfikacja danych genetycznych jest praktycznie niemożliwa z uwagi na małe prawdopodobieństwo losowych kros mutacji w Y-DNA -

Językoznawcy, chociaż zasadniczo różnią się w swoich koncepcjach, zwykle zgadzają się co do jednego faktu: języki słowiańskie powstały w wyniku rozpadu pierwotnego języka prasłowiańskiego. Nie ma jednak uzgodnionego stanowiska co do tego, kiedy i gdzie język prasłowiański istniał oraz kiedy doszło do jego rozpadu. Zasadniczo stanowiska w tej kwestii podzielić można na dwa:

sowieni że owi priszedsze siedosza na Wisle, i prozwaszasja lachowie, a ot tiech lachow prozwaszasja polanie, lachowie druzii luticzi, ini mazowszanie, ini pomorianie

  1. wspólnota językowa prasłowiańska istniała w odległych czasach (wymienia się tu często II tysiąclecie p.n.e.);
  2. wspólnota językowa prasłowiańska istniała w czasach bliskich pojawieniu się Słowian w antycznych źródłach pisanych, a więc być może nawet dopiero około połowy I tysiąclecia n.e.

Większość językoznawców ponadto uważa, że przed etapem istnienia języka prasłowiańskiego istniała wspólnota językowa bałto-słowiańska.

  • na obszarze Polski, ewentualnie także na Wołyniu i Podolu (koncepcja archeologów Józefa Kostrzewskiego, Witolda Hensla, Konrada Jażdżewskiego, antropologów Jana Czekanowskiego, Wojciecha Kóčki, Andrzeja Wiercińskiego czy językoznawcy Witolda Mańczaka oraz mediewisty i onomasty Jerzego Nalepy)
    • Badania antropologiczne (przeprowadzone w rożnych ośrodkach akademickich), dotyczące stopnia zróżnicowania antropologicznego populacji ludzkich zamieszkujących dorzecze Odry i Wisły w okresie wpływów rzymskich i we wczesnym średniowieczu wskazały,że pod względem cech morfologicznych (wynik podobny jak w przypadku analiz genetycznych), Słowianie zachodni plasują się centralnie pośród słowiańskich grup etnicznych, zajmując miejsce pomiędzy grupami germańskimi z jednej strony, a grupami Słowian wschodnich z drugiej strony. Natomiast populacje ludności kultury wielbarskiej, ludności kultury przeworskiej i ludności kultury czerniachowskiej wykazują największe podobieństwo biologiczne do średniowiecznych populacji Słowian zachodnich. Badania te potwierdziły także wcześniejsze wnioski wysuwane przez J. Czekanowskiego, W. Kóčkę i A. Wiercińskiego.
  • na Środkowym Podnieprzu (koncepcja etnologa Kazimierza Moszyńskiego czy archeologów Kazimierza Godłowskiego i Michała Parczewskiego),
    • Teorię tę potwierdza, jak dotychczas jedna, analiza DNA (Y HG3), która wyklucza możliwość lokowania praojczyzny Słowian na terenach Polski i podkreśla centralną rolę środkowego Naddnieprza.
  • według językoznawcy Zbigniewa Gołąba:
    • praojczyzna w górnym dorzeczu Donu do 1000 p.n.e.,
    • pobyt nad środkowym Dnieprem,
    • po inwazji Scytów (700 p.n.e.) od Odry po Don,
  • według koncepcji Martynowa:
  • wg Trubaczowa:
    • praojczyzna Słowian nad środkowym Dunajem.

Dodatkowo zakłada się niekiedy, że:

W przeszłości istniały również grupy:

Przybycie Awarów w tę strefę około roku 558 zmieniło sytuację Słowian, którzy zostali podporządkowani koczownikom. Dalsza ekspansja Słowian na południe odbywała się aż do roku 626 w ramach najazdów awarsko-słowiańskich. Wówczas też bardziej atrakcyjny stał się kierunek migracji na północny zachód, wzdłuż łuku Karpat na ziemie dzisiejszej Polski (druga połowa VI w.) i dalej na tereny położone nad Łabą na terenie dzisiejszych wschodnich Niemiec (pocz. VII w.).

Najstarsze wzmianki, które bez żadnych wątpliwości można wiązać ze Słowianami zawierają dzieła historyków gockich, bizantyjskich, arabskich i innych, począwszy od VI stulecia – m.in. Jordanesa, Prokopiusza z Cezarei, Pseudo-Maurycego, Teofilakta Symokatty, Teofanesa, Konstantyna VII Porfirogenety, Ibrahima ibn Jakuba – a patrząc z perspektywy zachodniej króla angielskiego Alfreda czy tzw. Geografa Bawarskiego. Jeden z pierwszych z nich, Jordanes, wymienia nazwy dwóch odłamów Słowian: Antowie i Sklawinowie lub Sklawenowie (dodając, że dawniej wszyscy Słowianie zwani byli Wenetami).

Opisy historyczne

Prokopiusz żyjący za cesarza Justyniana w pierwszej połowie VI wieku, mówi o Słowianach naddunajskich- "w postaci nawet nie bardzo się od siebie różnią, są rośli i mocni wszyscy, cera ich nie nader biała, a włosy nie blond, ale też nie czarne".

Pełny fragment kroniki Nestora w przełożeni na język polski brzmi:

Nowoczesne badania genetyczne wykazały, że charakterystyczne dla Słowian jest stosunkowo częste występowanie genu R1a1 (M17) - haplogrupa występująca w męskim chromosomie Y. Na kontynencie europejskim występuje on u Słowian z częstotliwością od 30% do ponad 60%:

Teoria allochtoniczna

Według innych badaczy , w tym i badaczy niesłowiańskich, szczególnie niemieckich, obszaru wyjściowego migracji wszystkich Słowian można doszukiwać się w dorzeczu środkowego i górnego Dniepru, na obszarze, na którym w pierwszych wiekach naszej ery (I-IV w. n.e.) archeolodzy wyróżniają archeologiczną kulturę kijowską.

Początki ekspansji

Teoria autochtoniczna

Wśród badaczy słowiańskich, szczególnie polskich, panuje przekonanie, że Słowianie znajdowali się na ziemiach polskich już w pierwszej fazie ekspansji Indoeuropejczyków.